Badanie kału na krew utajoną - co to jest, wskazania do badania

Badanie kału na krew utajoną to istotne narzędzie diagnostyczne używane w medycynie do wykrywania niewielkich ilości krwi w przewodzie pokarmowym, które nie są widoczne gołym okiem. Jest to badanie przesiewowe, które pomaga we wczesnym wykrywaniu różnych chorób, w tym nowotworów jelita grubego, jak również innych stanów mogących prowadzić do krwawienia w przewodzie pokarmowym, takich jak polipy, choroby zapalne jelit czy wrzody żołądka.

Badanie kału na krew utajoną - definicja

Badanie kału na krew utajoną to ważny test w ocenie krwawień z różnych odcinków przewodu pokarmowego, w tym przełyku, żołądka, dwunastnicy, jelita cienkiego, okrężnicy oraz odbytnicy.

Badanie kału na krew utajoną to metoda diagnostyczna, służąca do wykrywania niewielkich ilości krwi w przewodzie pokarmowym, której obecność nie jest widoczna gołym okiem w stolcu.

Definicja badania kału na krew utajoną

Obecność krwi w kale może jednak wynikać również z innych źródeł, jak krwawienia z nosa czy zębów, które przez gardło i ślinę mogą dostać się do przewodu pokarmowego. W związku z tym, sam dodatni wynik badania nie wystarcza do postawienia diagnozy, ale wskazuje na konieczność dalszej diagnostyki.

Do wykrywania krwi utajonej w kale stosuje się dwie główne techniki – chemiczną i immunochemiczną. Metoda chemiczna opiera się na wykrywaniu hemu, składnika krwi, który w reakcji z odpowiednimi reagentami zmienia kolor na niebieski. Jest to prostsza i bardziej dostępna metoda, ale może być podatna na zakłócenia wynikające z diety czy przyjmowanych leków.

Z kolei metoda immunochemiczna wykorzystuje specyficzne przeciwciała do identyfikacji składników krwi, takich jak hemoglobina, albumina czy globiny. Ta metoda jest bardziej czuła i specyficzna, mniej podatna na zakłócenia zewnętrzne, jednak jej efektywność w wykrywaniu krwi pochodzącej z górnych odcinków przewodu pokarmowego jest ograniczona.

Co oznacza krew utajona w kale? 

Obecność krwi utajonej w kale oznacza, że w przewodzie pokarmowym pacjenta występuje krwawienie, które jest niewidoczne gołym okiem. Normalnie, niewielka ilość krwi jest wydalana każdego dnia w procesie trawienia, jednak jej ilość jest zbyt mała, aby wpływać na barwę lub konsystencję stolca. Wykrycie ilości krwi przekraczającej tę fizjologiczną normę może wskazywać na patologiczne zmiany w przewodzie pokarmowym, na przykład na raka jelita grubego. 

Badanie na obecność krwi utajonej jest używane głównie w diagnostyce krwawień o niewiadomej przyczynie z dolnego odcinka przewodu pokarmowego, takich jak odbyt, oraz w wykrywaniu chorób związanych z zaburzeniami w obrębie układu trawiennego. Zwiększone stężenie krwi w kale może być wynikiem nowotworów jelita, polipów, chorób zapalnych jelit, takich jak choroba Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego, a także innych stanów, które powodują krwawienia w przewodzie pokarmowym. Warto pamiętać, aby przed badaniem nie stosować leków zmiękczających stolec, np. czopków, leków przeczyszczających. 48 godzin przed badaniem nie należy spożywać alkoholu i aspiryny, gdyż mogą spowodować podrażnienie układu pokarmowego.

Wskazania do badania krwi utajonej w kale 

Badanie na krew utajoną w kale jest rekomendowane jako część rutynowej oceny stanu zdrowia, szczególnie po osiągnięciu 50. roku życia. Zaleca się, aby osoby w tej grupie wiekowej wykonywały to badanie co najmniej raz na rok. Jest to istotne ze względu na zwiększone ryzyko występowania nowotworów jelita grubego oraz innych chorób przewodu pokarmowego, które są częstsze w starszym wieku.

Ponadto badanie na krew utajoną w kale powinno być rozważane w przypadku wystąpienia objawów mogących sugerować krwawienia z przewodu pokarmowego, takich jak zmiana nawyków jelitowych, niecharakterystyczne bóle brzucha, utrata masy ciała bez wyraźnej przyczyny, czy obecność krwi widocznej gołym okiem w stolcu. Osoby z rodziną obciążoną historią nowotworów jelita grubego lub chorób zapalnych jelit także mogą być zalecane do częstszej diagnostyki.

Indywidualne czynniki ryzyka, a w tym wcześniejsze diagnozy polipów jelitowych, chorób zapalnych jelit czy wcześniejsze epizody krwawień z przewodu pokarmowego, również mogą wymagać częstszych badań, zgodnie z zaleceniami lekarza prowadzącego. W takich przypadkach częstość badań jest dostosowywana indywidualnie do potrzeb pacjenta.

Przygotowanie do badania kału na krew utajoną

Od tego, jak dobrze pacjent przygotuje się badania, zależy wiarygodność wyników. Na trzy doby przed planowanym badaniem należy zaprzestać stosowania leków, które mogą wpływać na wynik badania. Dotyczy to przede wszystkim preparatów zawierających żelazo, środków przeciwzapalnych, a także leków rozrzedzających krew. Warto skonsultować się z lekarzem w celu omówienia, które dokładnie leki należy odstawić, aby nie zakłóciły wyników badania. Dodatkowo należy zadbać o kilka szczegółów:

• Dieta bogata w błonnik – przed badaniem nie jest wymagana specjalna dieta, ale zaleca się, aby była ona bogata w błonnik. Błonnik sprzyja regularnym wypróżnieniom, co ułatwia pobranie odpowiedniej próbki kału. Produkty bogate w błonnik to na przykład pełnoziarniste produkty zbożowe, warzywa, owoce i nasiona.
• Unikanie leków zmiękczających stolec – w dniu poprzedzającym badanie nie należy stosować leków przeczyszczających ani zmiękczających stolec, takich jak czopki czy inne środki przeczyszczające. Mogą one wpłynąć na konsystencję stolca i zniekształcić wyniki badania, a żaden pacjent nie chce, aby jego wynik był fałszywie dodatni. 
• Unikanie alkoholu – dwie doby przed badaniem zaleca się również unikanie spożywania alkoholu. Alkohol może podrażnić przewód pokarmowy i wpłynąć na występowanie krwawień, co może zakłócić wyniki badania.

Przechowywanie pojemnika z kałem do badania 

Próbka kału powinna zostać umieszczona w sterylnym, jednorazowym pojemniku zakupionym w aptece lub laboratorium. Dołączona do pojemnika szpatułka umożliwia pobranie odpowiedniej ilości materiału — wielkości orzecha laskowego dla kału stałego lub 2–3 ml dla kału płynnego.

Przed pobraniem próbki warto przygotować czyste i suche naczynie, które ułatwi zbieranie materiału. Może to być wyparzony słoik lub jednorazowy plastikowy pojemnik. Jest to szczególnie pomocne w przypadku, gdy bezpośrednie umieszczenie próbki w pojemniku laboratoryjnym jest utrudnione.

Po zebraniu próbki, pojemnik należy szczelnie zamknąć i oznakować, podając datę i godzinę pobrania próbki. Przechowywać należy w lodówce (nie zamrażać), szczególnie jeśli planuje się dostarczenie więcej niż jednej próbki zbieranej przez kilka kolejnych dni. Zaleca się, aby próbki z trzech kolejnych wypróżnień dostarczyć do punktu pobrań ostatniego dnia zbierania.

Każdą próbkę należy dostarczyć do laboratorium w ciągu 24 godzin od jej pobrania, chyba że lekarz lub laboratorium określi inaczej. Jest to ważne dla zachowania wiarygodności wyników, gdyż dłuższe przechowywanie może wpłynąć na stabilność próbki.

Wyniki badania kału na krew utajoną

Wynik badania na krew utajoną w kale można interpretować w dwojaki sposób, w zależności od jego wyniku – dodatniego lub ujemnego:

• Wynik dodatni – oznacza to, że w próbce kału stwierdzono obecność krwi, co wskazuje na krwawienie do przewodu pokarmowego. Taki wynik może świadczyć o różnych stanach zdrowotnych – od łagodnych, takich jak hemoroidy, po poważniejsze, takie jak nowotwory jelita grubego, choroby zapalne jelit, polipy, czy wrzody żołądka i dwunastnicy. Wynik dodatni wymaga dokładniejszej diagnostyki, aby zidentyfikować dokładną przyczynę krwawienia. 
• Wynik ujemny – oznacza brak wykrycia krwi w badanej próbce kału. Choć zwykle jest to interpretowane jako brak krwawienia z przewodu pokarmowego w czasie pobierania próbki, nie wyklucza to całkowicie możliwości istnienia choroby. Niektóre stany, takie jak nowotwory jelita, mogą nie dawać ciągłego krwawienia, a to oznacza, że krwawienie może występować okresowo. Dlatego wynik ujemny, choć uspokajający, nie jest definitywnym potwierdzeniem braku patologii, zwłaszcza jeśli istnieją inne objawy kliniczne wskazujące na potencjalne problemy zdrowotne.